สถานการณ์ของโรคมะเร็งในแต่ละปีของประเทศไทย จะมีผู้ป่วยโรคมะเร็งรายใหม่ปีละ 140,000 คน และเสียชีวิตกว่า 80,000 คน โดยมีผู้ป่วยโรคมะเร็งเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลรามาธิบดีจำนวนมากกว่า 4,800 รายต่อปี คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล จึงได้จัดตั้งธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งแบบครบวงจรรามาธิบดี (Ramathibodi Comprehensive Tumor Biobank) ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างศูนย์ความเป็นเลิศด้านโรคมะเร็ง กลุ่มสาขาวิชาเวชศาสตร์ปริวรรต และสำนักงานวิจัยวิทยาศาสตร์สุขภาพ เพื่อจัดเก็บตัวอย่างทางคลินิกและข้อมูลชีวภาพของผู้ป่วยมะเร็งสำหรับใช้ศึกษาวิจัยเชิงลึกแบบสหสาขา เพื่อพัฒนาวิธีการวินิจฉัยและรักษาผู้ป่วยโรคมะเร็งแบบการแพทย์แม่นยำ เพิ่มประสิทธิผลในการรักษาและลดภาระค่าใช้จ่ายของผู้ป่วย โดยมีเป้าประสงค์หลัก ดังนี้

1. เพื่อจัดระเบียบการเก็บชิ้นเนื้อและสารคัดหลั่งของผู้ป่วยมะเร็งอย่างมีระบบ ได้มาตรฐานสากล มีประสิทธิภาพ และถูกต้องตามหลักจริยธรรม

2. เพื่อเป็นโครงสร้างพื้นฐานสนับสนุนให้เกิดการศึกษาวิจัยเชิงลึกทางชีวโมเลกุลด้านโรคมะเร็ง เสริมสร้างงานวิจัยด้านโรคมะเร็งที่มีผลกระทบสูง สามารถตีพิมพ์ในวารสารระดับนานาชาติที่น่าเชื่อถือ และมีศักยภาพที่จะพัฒนาต่อไปในระดับคลินิก

3. เกิดการทำงานร่วมกันเป็นทีมบุคลากรของคณะและสถาบันเครือข่าย ส่งเสริมความเป็นเลิศด้านการวินิจฉัย รักษา และวิจัยด้านโรคมะเร็ง       

การดำเนินงาน

PHASE 1 การวางรากฐานสู่ธนาคารชีวภาพโรคมะเร็งแบบครบวงจร

ในปี 2557 คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี เริ่มรวบรวมตัวอย่างทางคลินิกจากผู้ป่วยมะเร็งที่ให้ความยินยอม เพื่อสร้างคลังข้อมูลชีวภาพจากความร่วมมือของแพทย์ใน 8 สาขาวิชา โดยเก็บตัวอย่างได้ 40,000 ชิ้น จากจำนวนผู้ป่วยมากกว่า 4,000 ราย ประกอบด้วยชิ้นเนื้อมะเร็งสด ชิ้นเนื้อปกติ ชิ้นเนื้องอก องค์ประกอบของเลือด สารคัดหลั่งที่เหลือจากขั้นตอนการวินิจฉัยรักษามะเร็งของผู้ป่วย และนำมาแช่แข็งรวมกัน นอกจากนี้คณะร่วมมือกับศูนย์ปฏิบัติการด้านชีววิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์ (ICBS) ของมหาวิทยาลัยมหิดล ออกแบบพัฒนาซอฟต์แวร์ระบบจัดเก็บตัวอย่าง V.1 จดเป็นผลงานลิขสิทธิ์ เพื่อใช้จัดระเบียบเป็นฐานข้อมูลสำหรับการวิจัยด้านโรคมะเร็งในอนาคต  

PHASE 2 การต่อยอดของธนาคารชีวภาพโรคมะเร็งแบบครบวงจร

ธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งร่วมมือกับสถาบันมะเร็งแห่งชาติและสถาบันประสาทวิทยา ในการจัดเก็บตัวอย่างทางคลินิกที่มีคุณภาพสารพันธุกรรมและโปรตีนจากผู้ป่วยมะเร็งจำนวนมากจนได้งานวิจัยตัวบ่งชี้ทางชีวภาพสำหรับโรคมะเร็ง (cancer biomarker) และได้นำเซลล์จากชิ้นเนื้อมะเร็งสดของผู้ป่วยมาพัฒนาต่อยอดเป็นโมเดลออร์แกนอยด์มะเร็ง (cancer organoid) ลักษณะเป็นสามมิติเหมือนก้อนเนื้อเยื่อจำลองขนาดเล็กที่มีคุณสมบัติทางชีววิทยาใกล้เคียงกับเนื้อเยื่อมะเร็งในผู้ป่วยจริง เพื่อนำมาใช้ศึกษาความรุนแรงของโรค การค้นพบตัวยาใหม่ รวมถึงใช้ทดสอบประสิทธิภาพตัวยาและการตอบสนองต่อยาแทนผู้ป่วย ซึ่งจะช่วยเพิ่มความแม่นยำในการรักษาโรคมะเร็งได้อย่างมีประสิทธิผล

ปัจจุบันธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งได้สร้างโมเดลออร์แกนอยด์จากเนื้อเยื่อมะเร็งหลายชนิด เช่น มะเร็งลำไส้ใหญ่ มะเร็งเต้านม มะเร็งศีรษะและลำคอ และจอประสาทตา ต่อยอดสู่การค้นพบตัวบ่งชี้การเกิดมะเร็งร่วมตำแหน่งที่ 2 ในผู้ป่วยมะเร็งศีรษะและลำคอเป็นครั้งแรกในโลก

นอกจากนี้ หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศ (บพข.) สนับสนุนการเตรียมความพร้อมให้กับธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งรามาธิบดีในการเข้ารับรองมาตรฐาน และช่วยจัดตั้งเครือข่ายความร่วมมือธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งในประเทศไทย (Thai Biobanking Network) โดยได้มีการลงนามบันทึกความร่วมมือระหว่างคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล กับคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น เพื่อพัฒนาโปรแกรมการทดสอบความชำนาญตัวอย่างทางชีวภาพมนุษย์สำหรับธนาคารชีวภาพ และยกระดับการเป็นศูนย์กลางการทดสอบและรับรองคุณภาพตามมาตรฐานสากล

ในปี 2567 ธนาคารชีวภาพสำหรับโรคมะเร็งแบบครบวงจรรามาธิบดีเป็นแห่งแรกและครั้งแรกในประเทศไทยที่ได้รับการรับรองมาตรฐาน ISO 20387 :2018 เป็นคลังจัดเก็บตัวอย่างทางคลินิกที่มีคุณภาพสูง เพราะมีกระบวนการเก็บรักษา จัดการ และนำตัวอย่างมาใช้งาน มีคุณภาพสอดคล้อง และตรวจสอบย้อนกลับได้ ซึ่งทำให้เป็นศูนย์กลางความช่วยเหลือด้านงานวิจัยชีวการแพทย์ด้านโรคมะเร็งได้ในทุกระดับ เพื่อให้บุคลากรทางการแพทย์สร้างงานวิจัยและนวัตกรรมใหม่ เพื่อการวินิจฉัยและรักษาผู้ป่วยมะเร็งอย่างมีประสิทธิภาพ 

ส่วนแผนการดำเนินงานระยะถัดไป จะขยายเป็นแหล่งให้บริการจัดเก็บตัวอย่างทางชีวภาพมนุษย์ให้กับโครงการวิจัยทางคลินิกและองค์กรที่สนใจ รวมถึงการจำหน่าย Ramathibodi Tumor Biobank software ภายใต้สิทธิบัตรของมหาวิทยาลัยมหิดล รวมถึงเป็นแหล่งบริการเตรียมตัวอย่างทางชีวภาพมนุษย์ เพื่อส่งเสริมการทำงานวิจัยสหสถาบันกับทั้งภายในและนอกประเทศ สำหรับการสร้างนวัตกรรมใหม่ในการวินิจฉัยและรักษาโรคมะเร็ง